İLAÇ TANITIM HARCAMALARININ VERGİSEL BOYUTU
Beşerî tıbbi ürünlerin tanıtım ve faaliyetleri, bu faaliyetlere ilişkin temel ilke ve ölçütlerin belirlenmesi, bu faaliyetlerin denetlenmesi ve uygulanacak yaptırımlara ilişkin usul ve esaslar Yönetmelikle düzenlenmiştir.
İlaç şirketleri tarafından ilaç tanıtım harcamalarının sağlık mevzuatındaki yeri ve Gelir ve Kurumlar Vergisi Kanunları karşısındaki durumu ve vergisel boyutuna ilişkin değerlendirmelerimize bugünkü yazımızda bir göz atalım.
İLAÇ TANITIMI VE SAĞLIK MEVZUATI:
İlaç şirketlerince yapılan ilaç
tanıtımları, Sağlık Bakanlığı'nca 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar
Kanunu'na dayanılarak çıkarılan ve 03.07.2015 tarih ve 29405 sayılı
Resmi Gazete'de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünlerin Tanıtım Faaliyetleri Hakkında
Yönetmeliği hükümlerine göre düzenlenmektedir.
İlaç firmalarının tanıtımını
yapacakları ilacın tanımı söz konusu yönetmeliğin 4. maddesinin b fıkrasında
tanıtımı yapılacak ürünün tanımlaması yapılmıştır. Buna göre;
"Beşerî Tıbbi Ürün/ Ürün:
Hastalığı tedavi etmek veya hastalıktan korumak, tıbbi bir teşhis koymak veya
fizyolojik fonksiyonları iyileştirmek, düzeltmek veya değiştirmek üzere insana
uygulanabilen Bakanlıkça ruhsatlandırılmış/izin verilmiş her türlü madde veya maddeler
kombinasyonunu" olarak tanımlanmaktadır.
Yukarıda yer alan tanım ve
Yönetmelikten anlaşılacağı üzere, sadece ilgili mevzuata göre ruhsatlandırılmış
veya izin verilmiş ilaçların tanıtımı yapılabilecektir. Bu nedenle
ruhsatlandırılmamış ya da izin verilmemiş hiçbir tıbbi ürünün tanıtımının
yapılması kanunen mümkün bulunmamaktadır.
İLAÇ TANITIM
KAPSAMI VE TANITIM ŞEKİLLERİ
Yönetmeliğin 5. maddesinde
tanıtım faaliyetinin kapsamı ve temel esasları belirlenmiştir. Buna göre, sağlık
meslek mensuplarına yönelik tanıtım;
a) Hekim, diş hekimi ve eczacıya
tanıtım malzemeleri kullanılarak,
b) Bilimsel toplantılar ve ürün tanıtım
toplantıları düzenlenerek veya desteklenerek,
c) Hekim, diş hekimi ve
eczacılara ürün tanıtım temsilcileri tarafından ziyaret yapılarak,
gerçekleştirilir.
-Ürünlerin internet dâhil halka
açık yayın yapılan her türlü medya ve iletişim ortamında program, film, dizi
film, haber ve benzeri yollarla doğrudan veya dolaylı olarak topluma tanıtımı
yapılamaz. Kurumun izni ile yapılan ve sağlık meslek mensuplarına ürünün pazara
arz edildiğini duyuran gazete/dergi ilanları bu hükmün kapsamı dışındadır.
-Sağlık meslek mensupları,
Bakanlığın izni alınmadıkça ürünlerin tanıtımında oyuncu olarak rol alamazlar.
Aynı şekilde üniversiteler, sağlık alanında faaliyet gösteren meslek
kuruluşları, dernek veya vakıflar da Bakanlığın izni olmadıkça ürünlerin
tanıtım faaliyetlerinde yer alamazlar.
Yönetmeliğin ilgili maddesinde söz
konusu tanıtımın hangi şekilde yapılacağından bahsedilmiştir. Buna göre,
tanıtımın beşerî tıbbi ürünün ruhsat ya da izin sahipleri tarafından ürünün
teminini, satışını, reçetelenmesini ve kullanımını artırmak için
gerçekleştirilen bütün hatırlatma, bilgi verme faaliyetlerini kapsadığı ve bu
çerçevede;
-Firma tıbbi satış
temsilcilerinin etkinlikleri,
-Görsel/ işitsel basına verilen
ilanlar,
-Tıbbi ve mesleki dergilere
verilen ilanlar,
-Doğrudan postalama yoluyla veya
internet ortamında yapılan duyurular,
-Film, slayt, elektronik medya
gibi görsel/ işitsel malzemenin kullanılması,
-Bilimsel ve eğitsel toplantılar,
(ruhsat sahipleri kongre, seminer, sempozyum, bilimsel, eğitsel toplantı
düzenleyebilir veya bu tür faaliyetlere bilimsel / finansal katkıda
bulunabilir.
Toplantılara katılanlar için
yapılacak ağırlama / kabul etkinlikleri toplantı amacını ikinci plana itecek
nitelikte olamaz.
- Gerçekleştirilen sergileme ve
benzeri etkinlikler,
-Bedelsiz numune, (Bedelsiz
numuneler ambalajları üzerinde "bedelsiz tanıtım numunesidir -
satılamaz" ibaresi yer alır almak şartıyla 9. maddedeki şartlar dahilinde
sadece hekim, eczacı ve diş hekimlerine sağlanabilir.
- Hatırlatıcı tanıtım ve basılı
tanıtım malzemesi kullanmak suretiyle yapılan faaliyetlerin ilaç tanıtımı
kapsamına girdiği belirtilmektedir.
b) İlaç Tanıtım
Malzemelerinin Niteliği:
Yukarıda belirtilen şekilde
yapılan ilaç tanıtımlarında verilen tanıtım malzemelerinin aşağıdaki
niteliklere haiz olması gerekmektedir; Yönetmeliğin 4-k maddesi' ne göre Tanıtım
malzemeleri:
-Parasal değeri yürürlükteki
aylık brüt asgarî ücretin yüzde 2,5’ini aşmayan hekim, diş hekimi ve eczacının
mesleğini icrası sırasında kullanabileceği sembolik hatırlatıcı ziyaret
malzemelerini; ürün hakkında yeterli ve gerekli bilgiyi ihtiva eden kitap,
kitapçık ve broşür gibi basılı materyalleri;
-Film ve slaytları;
-Elektronik depolama araçları ile
sunulan görsel/işitsel malzemeleri; bilgi/veri/başvuru kaynağı olarak
kullanılabilecek her türlü yayını veya bu yayınlara elektronik erişim imkânını,
bedelsiz numuneleri, demo cihazları ve hasta eğitimine yönelik materyalleri
ifade eder.
c) Tanıtım Kapsamında Verilmesi
veya Sağlanması Yasak Hususlar:
Yönetmeliğin ilgili maddelerinde
belirtilen ve aşağıda yer alan hususların tanıtım kapsamında verilmesi veya
sağlanmasının yasaktır.
Tanıtım, ürün kullanımını
gereksiz yönde teşvik edecek veya beklenmeyen riskli durumlara neden olabilecek
yanıltıcı, abartılı ya da doğruluğu kanıtlanmamış bilgiler vermek suretiyle
veya ilgi çekici ve ürünün kendisi ile doğrudan ilgisi olmayan görüntüler
kullanılarak yapılamaz.
-Çekiliş, şans oyunları gibi
araçlar ile tanıtım yapılamaz.
-Ürünlerin; hekim, diş hekimi ve
eczacıya tanıtımı yapılırken, herhangi bir nakdî veya aynî avantaj sağlanamaz,
teklif dahi edilemez ve söz verilemez.
-Adı geçen sağlık meslek
mensupları da kendilerine yapılan tanıtım faaliyetleri esnasında herhangi bir
teşviki kabul veya talep edemezler.
-Sağlık meslek mensupları,
ruhsat/izin sahiplerinden aldıkları her türlü desteği;
a) Her makale
yazdığında makalenin sonunda,
b) Sunum
yaptığında sunumun başında, beyan etmek zorundadır.
İLAÇ TANITIM HARCAMALARININ VERGİSEL BOYUTU
Gelir Vergisi Kanunu'nun 40'ncı
ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 8 inci maddelerinde kurum kazancının
tespitinde indirilecek giderler sayılmıştır. Sözü edilen maddelere göre;
kazançları ticari kazanç hükümlerine göre tespit edilecek olan kurumlar vergisi
mükellefleri, bir hesap dönemi içinde elde ettikleri ticari kazançlardan, bu
kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan giderleri
indirebileceklerdir. Bu sayede vergilendirmeye esas teşkil edecek gerçek ve
safi kazanca ulaşılacaktır.
Bir giderin, dönem kazancının
safi tutarını tespit etmede hasılattan indirilebilmesi için;
-Giderler kazancın elde
ettirilmesi veya idamesi arasında bir illiyet bağının bulunması,
-Giderin kazancın elde edilmesi
için yapılması gerekmektedir.
Safi kazanca ulaşma bakımından
Vergi Kanunları, yapılan giderlerle elde edilen kazanç arasında doğrudan bir
bağ aramaktadır. Kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel
giderlerle, kazancın elde edilmesi ve idamesi arasında bir illiyet bağı
bulunması ve giderlerin kazancın elde edilmesine yönelik olması bir giderin
kurum kazancından indirilebilmesi için aranan temel koşuldur. Dolayısıyla
ticari kazancın elde edilmesi veya idame ettirilmesi ile bir illiyet bağı
bulunmayan veya kazancın elde edilmesi için yapılmayan bir gider, ticari
kazancın tespitinde gider olarak dikkate alınamaz.
Bu çerçevede ilaç firmalarının
ilaç tanıtım faaliyetlerinin yasal mevzuat karşısındaki durumunu
değerlendirilecek olunursa, İlaç şirketlerinin sergileme ve benzeri
etkinlikler, radyo, televizyon, gazete ve dergilere verilen ilanlar, beşeri
tıbbi ürün hakkında yeterli ve gerekli bilgiyi ihtiva eden kitap, kitapçık,
broşür gibi basılı materyaller, bloknot, kalem, kalemlik, takvim gibi promosyon
malzemeleri ile film, slayt ve diğer malzemenin kullanılması ile yapmış
oldukları tanıtımına ilişkin harcamalar GVK 40/1 maddesi uyarınca gider
olarak indirim konusu yapılabilecektir.
Yine ilaç şirketleri ilaç
mümessilleri aracılığıyla hekim, eczacı ve diş hekimlerine bedelsiz ilaç numunesi
vermek suretiyle ilaç tanıtımında bulunmaktadırlar. Söz konusu bedelsiz olarak
verilen numunelerin ambalajları üzerinde "bedelsiz tanıtım numunesidir-
satılamaz" ibaresi yer alır almak şartıyla bu tip harcamaların da GVK 40/1
maddesi uyarınca gider olarak indirim konusu yapılması mümkün bulunmaktadır.
Ayrıca ilaç şirketlerinin
doktorlara doğrudan ilaç tanıtımına yönelik olarak otellerde yemekli veya
kokteyl tipinde yaptıkları tanıtım toplantıları için yapılan harcamaların GVK
40/1 maddesi uyarınca gider olarak indirim konusu yapılması harcamanın
ticari kazancın elde edilmesi illiyet bağlantısının bulunması nedeniyle mümkün
bulunmaktadır.
Bilindiği üzere ilaç şirketleri
satışlarını artırabilmek için doğrudan müşterisi olmayan ancak ilacın satışında
aracı konumunda bulunan ve gerek özel muayenehanesinde faaliyette bulunan veya
sosyal güvenlik kuruluşlarına bağlı hastanelerde çalışan doktorlara mesleki
ihtiyaçlarının dışında demirbaş niteliğindeki iktisadi kıymetleri ücretsiz
olarak vermektedirler. Bu tür harcamalar genellikle doktorun büro ihtiyaçları
ile bazen de kişisel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılmaktadır.
Örneğin bu amaçla ilaç şirketleri
klima, buzdolabı, soğutucu, termos, otomobil aksesuarları, saç kurutma
makinesi, video, televizyon, diz üstü/masa üstü bilgisayar, büro mobilyası vs.
gibi kıymetleri satın almakta ve bunları ilgili sağlık personeline
ücretsiz olarak dağıtmaktadır. Bu tür harcamalardaki temel amaç şirketin
satışlarının arttırılmasıdır. Mahiyet olarak bu tür harcamaların amacı
şirketlerin satışlarını artıranları ödüllendirmektir. Buradaki ödül gerçekte
satışın artırılması karşılığında şirket tarafından ciro pirimi niteliğinde
verilen bir teşvik primidir.
Eğer teşvik pirimi niteliğindeki
bu tür harcamalar yılda bir kez yapılıyorsa, primleri alan yönünden elde
edilen kazanç Gelir Vergisi Kanunu'nun 82. maddesi uyarınca arızi ticari
kazançtır. Ancak söz konusu pirim niteliğindeki harcamalar bir takvim yılında
birden fazla şekilde aynı kişi tarafından elde ediliyorsa, bu durumda satışa
aracılık ederek bir kazanç elde edilmekte ve elde eden açısından bu
tür kazancın G.V.K'nın 37. maddesi uyarınca ticari kazanç
sayılması gerekmektedir.
Dolayısıyla, ilaç şirketleri
tarafından yukarıda sayılan harcamalar G.V.K 40/1 maddesi uyarınca gider
olarak indirim konusu yapılabilecek, ancak elde eden yönünden ise arızi ticari
kazanç veya ticari kazanç olarak değerlendirilmesi gerekecektir.
SONUÇ
Sağlık Bakanlığı sağlık mevzuatı
gereğince ilaç şirketlerinin ilaç tanıtım faaliyetlerinin kapsamı ve temel
esaslarını düzenlemiştir.
Bu çerçevede bazı tanıtım
faaliyetlerinin ve tanıtım malzemelerinin kullanımını yasaklamış ve cezai
müeyyide öngörmüştür.
Ancak ilaç şirketlerinin söz
konusu tanıtıma ilişkin olarak yaptığı harcamaların bir kısmının
G.V.K'nın 40. maddesinde belirtilen ticari kazancın elde edilmesi ile idame
ettirilmesi ile illiyet bağı olmadığı konusunda tereddütler bulunmaktadır.
Bu nedenle gerek beşeri ilaçların
gerekse hayvan sağlığında kullanılan ilaçların satışını artırmaya yönelik yazımda
detaylarına yer verdiğim bu tür harcamaların Maliye Bakanlığı tarafından
eleştiri konusu yapılabileceğini hatırlatmakta fayda görüyorum.